ترام (Halftone) تکنیکی در صنعت چاپ است که تصاویر با طیف رنگی پیوسته را با استفاده از نقاط ریز در اندازه یا فاصله متغیر شبیه سازی میکند. این نقاط از فاصله دید معمول به صورت رنگ یکدست و سایه روشن طبیعی دیده می‌شوند و بدون آن، چاپ تصاویر واقع گرایانه روی کاغذ ممکن نیست.چاپ
ترام روشی است برای تبدیل تصویری با تونالیته پیوسته (مثل یک عکس دیجیتال که در هر پیکسل می‌تواند بی نهایت سایه رنگ داشته باشد) به مجموعه‌ای از نقاط مجزا که چاپگر قادر به تولید آنهاست. چشم انسان این نقاط ریز را از فاصله معمول خواندن یا دیدن یک چاپ، در هم ادغام میکند و به جای نقطه های جداگانه، سایه یا رنگ یکدست می‌بیند. هرچه نقاط بزرگتر و متراکم‌تر باشند، منطقه مربوطه تیرهتر به نظر می‌رسد و هرچه نقاط کوچک‌تر و پراکنده‌تر باشند، روشن‌تر.
ماشین های چاپ، چه افست باشند چه چاپگر های دیجیتال، از نظر فیزیکی فقط دو حالت دارند: جوهر بگذارند یا نگذارند. برخلاف صفحه نمایش که می‌تواند شدت نور هر پیکسل را به صورت پیوسته تغییر دهد، چاپگر نمی‌تواند «نیم جوهر» بگذارد. ترام همین محدودیت را دور می‌زند: با تغییر اندازه، شکل یا فاصله نقاط، توهم تداوم تونالیته را برای چشم ایجاد میکند، در حالی که در واقعیت تصویر از نقاط مجزا تشکیل شده است.
رنگ تخت به معنای پوشش کامل و یکدست یک سطح با یک رنگ ثابت است، بدون نیاز به شبیه سازی تونالیته؛ مثل زمینه رنگی یک لوگو یا یک بلوک رنگی ساده. در این حالت چاپگر همان یک رنگ را به صورت کامل روی سطح می‌نشاند و نیازی به تکنیک ترام نیست. اما به محض این که تصویر شامل گرادیان، سایه روشن یا تصویری با عمق رنگی باشد، ترام وارد عمل میشود.
دو خانواده اصلی ترام در صنعت چاپ وجود دارد که منطق متفاوتی برای شبیه‌سازی تونالیته به کار می‌برند.
| ویژگی | ترام AM (دامنه‌متغیر) | ترام FM (فرکانس‌متغیر) |
|---|---|---|
| منطق کار | اندازه نقطه متغیر، فاصله نقاط ثابت | اندازه نقطه ثابت، فاصله و تراکم نقاط متغیر |
| جزئیات تصویر | محدودتر در جزئیات ریز | جزئیات بیشتر و دقیق‌تر |
| ریسک مویره | بالاتر (نیاز به تنظیم دقیق زاویه) | عملاً وجود ندارد |
| نیاز به چاپگر | استاندارد | دقیق‌تر و با کالیبراسیون بالاتر |
در ترام AM، نقاط در یک شبکه منظم و با فاصله ثابت از هم قرار می‌گیرند، اما اندازه هر نقطه بسته به تیرگی یا روشنی آن ناحیه از تصویر تغییر میکند. این روش قدیمی ترین و رایج ترین نوع ترام در چاپ افست است و الگوی آن معمولاً با چشم غیر مسلح هم در بزرگ نمایی قابل تشخیص است.
در ترام FM، برخلاف AM، اندازه نقاط ثابت می‌ماند اما تعداد و فاصله آنها در واحد سطح تغییر میکند؛ در نواحی تیرهتر نقاط بیشتر و فشرده‌تر و در نواحی روشن‌تر پراکنده‌تر قرار می‌گیرند. چون نقاط الگوی منظم و شبکه‌ای ندارند، مشکل مویره تقریباً از بین می‌رود و جزئیات ریزتر تصویر بهتر حفظ میشود، اما این دقت نیاز به چاپگر و فرآیند تولید پلیت دقیقتری دارد.
نقاط ترام می‌توانند اشکال مختلفی داشته باشند و هر شکل در بخشی از طیف تونال عملکرد بهتری دارد:
وقتی چند رنگ روی هم چاپ می‌شوند (مثل چهار رنگ CMYK)، هر رنگ باید ترام خودش را در زاویه مشخصی داشته باشد. اگر این زاویه‌ها درست انتخاب نشوند، نقاط رنگ های مختلف روی هم می‌افتند و الگو های ناخواسته‌ای به نام مویره ایجاد میشود. زاویه ترام همچنین روی اینکه چشم چقدر الگوی شبکه‌ای نقاط را تشخیص می‌دهد تاثیر مستقیم دارد.
| رنگ | زاویه استاندارد |
|---|---|
| سایان (آبی) | ۱۵ درجه |
| مجنتا (قرمز) | ۷۵ درجه |
| یلو (زرد) | ۰ یا ۹۰ درجه |
| بلک (مشکی) | ۴۵ درجه |
رنگ هایی که چشم نسبت به آنها حساس‌تر است، مثل سایان و بلک، باید اختلاف زاویه حدود ۳۰ درجه از هم داشته باشند تا الگوی تداخل یا مویره ایجاد نشود. زرد که روشن ترین و کم تاثیرترین رنگ در ایجاد مویره است، معمولاً به زاویه‌ای نزدیک به صفر یا نود درجه اختصاص می‌یابد چون چشم کمتر نسبت به الگوی آن حساس است.
در چاپ فلکسو، جوهر از طریق یک سیلندر مشبک به نام آنیلوکس به پلیت و سپس به سطح چاپ منتقل میشود. این سیلندر خودش یک الگوی هندسی با زاویه مشخص (معمولاً نزدیک به ۶۰ درجه) دارد. اگر زاویه های استاندارد افست عیناً روی چاپ فلکسو اعمال شود، الگوی ترام با الگوی سیلندر آنیلوکس هم راستا میشود و یک طرح نامطلوب و قابل مشاهده ایجاد میکند. به همین دلیل در چاپ فلکسو معمولاً زاویه های ترام را چند درجه (در حدود هفت تا هشت درجه) نسبت به استاندارد افست جا به جا می‌کنند تا از این هم راستایی ناخواسته جلوگیری شود.
مویره الگویی شطرنجی یا موج مانند و ناخواسته است که از تداخل دو یا چند شبکه ترام با زاویه نامناسب نسبت به هم به وجود می‌آید. این پدیده معمولاً وقتی رخ می‌دهد که تصویری که خودش از قبل ترام دار بوده (مثل اسکن یک صفحه چاپی) دوباره ترام میشود، یا وقتی زاویه رنگ های مختلف در فرآیند جداسازی رنگ به درستی تنظیم نشده باشد. راه حل اصلی، رعایت دقیق زاویه های استاندارد بین رنگها و در صورت امکان استفاده از ترام FM است که به دلیل نداشتن الگوی شبکه‌ای منظم، عملاً مویره ایجاد نمی‌کند.
LPI (Lines Per Inch) تعداد خطوط ترام در هر اینچ از سطح چاپ شده است و میزان ریزی و وضوح جزئیات را مشخص میکند. این عدد باید با DPI (Dots Per Inch) فایل طراحی هماهنگ باشد، یعنی رزولوشنی که تصویر اصلی قبل از چاپ دارد. قاعده کلی و رایج در صنعت این است که DPI فایل باید حدود یک و نیم تا دو برابر LPI چاپ باشد.
برای مثال اگر یک کار قرار است با ۱۵۰ خط در اینچ (LPI) چاپ شود، فایل طراحی باید حدود ۲۲۵ تا ۳۰۰ پیکسل در اینچ (DPI) رزولوشن داشته باشد. اگر فایل با رزولوشن پایین‌تر از این نسبت آماده شود، نقاط ترام به جای اینکه از جزئیات واقعی تصویر ساخته شوند، از پیکسل های بزرگ و درشت تصویر اصلی گرفته می‌شوند و نتیجه نهایی پیکسلی، لکه دار یا بی کیفیت دیده میشود، حتی اگر روی مانیتور تصویر کاملاً واضح به نظر برسد.
وقتی جوهر روی کاغذ قرار می‌گیرد، کمی در الیاف کاغذ پخش میشود و این باعث میشود نقطه چاپ شده واقعی، کمی بزرگتر از نقطه‌ای باشد که در فایل طراحی یا پلیت طراحی شده بود. این پدیده را دات گین یا چاقی ترام می‌نامند. دات گین دلیل اصلی این است که خیلی وقت ها رنگ یک کار چاپی، به خصوص در سایه ها و تون های میانی، کمی تیرهتر از چیزی است که روی صفحه نمایش دیده می‌شد؛ چون نقاط بزرگتر شده‌اند، پوشش رنگی بیشتری روی سطح ایجاد کرده‌اند و چشم آن ناحیه را تیرهتر درک میکند.
وقتی نقاط ترام به جای یک الگوی یکدست، به صورت دوبل یا محو دیده می‌شوند، معمولاً علت اصلی عدم تنظیم درست رجیستر دستگاه چاپ (هم ترازی پلیت‌ها) است. این مشکل بیشتر در چاپ های چندرنگ رخ می‌دهد که یکی از رنگها نسبت به بقیه کمی جا به جا افتاده باشد.
کشیدگی نقاط ترام، معمولاً به شکل دنباله دار شدن نقطه در یک جهت خاص، اغلب از فرسودگی یا کالیبره نبودن غلتک های دستگاه چاپ یا فشار نامتعادل در هنگام انتقال جوهر ناشی میشود.
وقتی تراکم نقاط ترام در نواحی تیره تصویر بیش از حد بالا می‌رود، نقاط به جای اینکه از هم مجزا بمانند، در هم ادغام می‌شوند و جزئیات سایه‌ها از بین می‌رود؛ نتیجه، لکه های تیره و یکدست به جای سایه روشن طبیعی است. این مشکل معمولاً از عدم تنظیم درست منحنی تونال فایل قبل از چاپ ناشی میشود.
رعایت این نکات به خصوص برای چاپ جزوه که معمولاً شامل نمودار، جدول و تصاویر متعدد است اهمیت بیشتری دارد، چون افت کیفیت در ترام تصاویر در این نوع فایل‌ها سریع‌تر از متن ساده قابل تشخیص است.
وقتی فایل با رزولوشن و حالت رنگی درست آماده شد، چاپ آنلاین این امکان را می‌دهد که همان PDF را بدون نگرانی از افت کیفیت ترام و بدون مراجعه حضوری به چاپخانه، مستقیماً سفارش بدهید و نسخه چاپ‌شده را تحویل بگیرید.
برای ساخت افکت ترام روی یک تصویر در فتوشاپ، دو مسیر اصلی وجود دارد:
برای کار رنگی (CMYK)، باید این فرآیند را برای هر یک از چهار کانال رنگی جداگانه و با زاویه اختصاصی همان کانال (طبق جدول زاویه استاندارد بالا) تکرار کرد، در حالی که برای یک تصویر سیاه و سفید ساده فقط یک زاویه برای کل تصویر کافی است.
مفهوم اولیه شبیه سازی تونالیته با نقاط، به آزمایش های ویلیام فوکس تالبوت در اواسط قرن نوزدهم بازمی‌گردد که برای چاپ عکس از یک توری پارچه‌ای به عنوان الگوی اولیه استفاده کرد. اما تجاری سازی واقعی ترام به دهه ۱۸۸۰ میلادی و تلاش های فردریک آیوز و لوئی لوی برمی‌گردد که با ساخت شبکه های دقیق‌تر فلزی و شیشه‌ای، امکان چاپ عکس های واقعی در روزنامه‌ها و مجلات را برای اولین بار فراهم کردند. این فناوری در طول قرن بیستم به تدریج تکامل یافت، از شبکه های فیزیکی به فرآیند های الکترونیکی و دیجیتال رسید و امروز، با نرم افزار هایی مانند فتوشاپ و نرم افزار های صفحه آرایی، فرآیند ساخت ترام کاملاً نرم افزاری و دقیق شده است.
الگوی نقاط ترام فراتر از یک ضرورت فنی چاپ، به یک زبان بصری مستقل در هنر و طراحی تبدیل شده است. در جنبش پاپ آرت دهه ۱۹۶۰، هنرمندانی با بزرگ نمایی عمدی نقاط ترام در کار های خود، این الگوی فنی را به یک سبک بصری شناخته شده تبدیل کردند. امروز همین الگو در طراحی پوستر، چاپ روی پارچه و لباس، و حتی در طراحی لوگو و بسته بندی برای ایجاد حس رترو یا بافت بصری متفاوت استفاده میشود.
